Markies de Sade of de rotte plekken in de Verlichting

Felix & Sofie: dinsdag 21 juni 2011

“Ja, neuk me, Noirceuil, het is heerlijk hoer te zijn van de beul van mijn ouders; maak dat mijn geil stroomt in plaats van mijn tranen”. Deze even schandalige als opmerkelijke woorden komen uit de mond van Juliette, een van de hoofdpersonages uit het werk van Donantien Alphonse François de Sade (1740 – 1814), beter bekend als Markies de Sade.

20:00 – Inleiding door Marcel Zuijderland

20:15 – Sade en de Verlichting

Juliette is de onbetwiste heldin van Sade. Zij had zich bevrijd van alle morele en religieuze conventies om een volstrekt zedeloos leven te leiden gewijd aan misdaad en wellust. Juliette doet daarmee niets verkeerd in de ogen van Sade. Sterker nog, ze doet zelfs het goede. Ze geeft enkel gevolg aan de grillen die de natuur haar inblaast, en wat Sade betreft is alleen de natuur maatgevend voor het goede.

Met zijn natuuropvatting werpt Sade een onheilspellende schaduw over het Verlichtingsoptimisme van denkers als D'Holbach en La Mettrie. Hij volgt hen in hun natuurfilosofische uitgangspunten, maar komt dan niet, zoals La Mettrie bij een blijmoedige van religieuze vooroordelen bevrijde mens uit, maar bij een totaal geperverteerde mens die volkomen gelukkig zwelgt in misdaad en obsceniteit.

Sade heeft zo zijn vinger op een zwakke plek in de Verlichting weten te leggen. Zijn werk illustreert hoe met de onmogelijkheid van de rede om het goede in het ware te funderen, affirmatie van het slechte net zo makkelijk een uitkomst van de Verlichting kan zijn. Problematiek die twee eeuwen later uitmondde in de fundamentele Verlichtingskritiek van Adorno en Horkheimer. De originaliteit van Sade is er dan ook in gelegen dat hij als een van de eersten de aandacht op deze 'rotte plekken' in de Verlichting vestigde. Toch mogen we ons afvragen of hij uiteindelijk zelf niet veel 'verderfelijker' was dan de rotte plekken waar hij op wees.

21:00 – pauze

21:15 – Sade en de Literatuur

Hoewel rotte plekken afstoten, kunnen er Lotusbloemen aan ontspruiten. Want ook al was de klassieke samenhang tussen schoonheid, goedheid en waarheid definitief verstoord, het schiep ook de mogelijkheid voor de esthetisering van het kwaad. Met de radicaliteit waarmee Sade het kwaad verbeeldde, heeft hij de grondvesten geslagen voor de mogelijkheid van de literatuur als een amorele vrijplaats. Als een plek om taboes te doorbreken en als een unieke gelegenheid tot onbarmhartige zelfkennis. Daarmee zijn schrijvers als Baudelaire, Flaubert en de Musset, maar ook latere schrijvers als Easton Ellis schatplichtig aan Sade. Alleen daarom al mogen we Sade waarderen. Maar in hoeverre is zijn eigen werk literatuur? Of is het slechts een langdradige melange van pornografie en filosofie?

Met Arnold Heumakers en Manon Uphoff. Heumakers is literair criticus bij NRC Handelsblad. Daarnaast is hij actief als essayist, waarin hij zich begeeft op het snijvlak van de geschiedenis, literatuur en filosofie. Hij heeft enkele essaybundels gepubliceerd, waarvan de laatste De schaduw van de Vooruitgang (2007) is. Manon Uphoff is schrijver. Ze debuteerde in 1992 met de verhalenbundel Begeerte, en heeft sindsdien meerdere boeken geschreven. Verschillende van haar boeken zijn genomineerd geweest voor de AKO- en de Libris Literatuurprijs. Haar laatste roman is De Spelers (2009).

Interview & Moderatie: Marcel Zuijderland en Judith van der Wel

1519 / Laatst gewijzigd:

Felix & Sofie

elke derde dinsdag van de maand

21 juni 2011
Aanvang: 20.00 uur

Toegang: 3 euro

Felix Meritis
Keizersgracht 324
Amsterdam

Organisatie: Redactie Felix & Sofie


Boeken bij dit programma

Bestel ze on line en krijg ze voor €1,95 extra per zending thuisbezorgd.
(N.B.: Deze aanbieding geldt alleen binnen Nederland)


J. de Visscher: Het groteske


Redactie: Marc Schuilenburg, Sjoerd van Tuinen, Bram Ieven, Aukje van Rooden: De nieuwe Franse filosofie


Manon Uphof: De spelers